راههای تقویت حنجره برای قاریان قرآن -قسمت اول
سراج
علمی - تربیتی

 

مقدمه:
          قرائت قرآن، یك فن یا به بیانی جامع‌تر یك هنر است؛ شاید بتوان گفت نقطه اوج تلاقی هنر و مذهب و برای آنكه بشود از آن لذت برد، باید كمی درباره‌اش دانست. در واقع فراگیری فنون موسیقی آوازی، پیشوازی است برای فراگیری تلاوت رنگارنگ قرآن.از یك نظر، قرآن لحنی موسیقایی است و از نظری دیگر، الحان موسیقی در ذات آیات قرآنی و حتی واژگان آن نهفته است كه خود‌به‌خود ما را وادار می‌كند آن را آهنگین و با وزن بخوانیم.
سیستم مولد صدا در انسان متشکل از تارهای صوتی حنجره و حفره ای تشدید کننده صوت می باشد.نقش دیافراگم و عضلات و قفسه سینه را نیز نباید نادیده گرفت.روش استفاده بهینه از اندام مولد صوت ،برای بیشتر قاریان ایرانی ناشناخته است.بیشتر قاریان ایرانی صدای خود را به درستی نمی شناسند و تلاوتشان از نظمی شایسته و سبک علمی پیروی نمی کند.اینان پس از مدتی تقلید از قاریان بزرگ مصر و یادگیری یک سری نغمات از چند سبک و تلفیق آنها روشی برای خود اتخاذ نموده آنرا ابداع می نامند.باید اذغان کرد که موفقیت یک خواننده در گرو شناخت ویژگی های صدا و استفاده مطلوب از این ویژگی ها است و زمانی هنر او به اوج شکوفایی خود می رسد که صوت حسن با لحن حسن در هم آمیزد و در خور مقام فتبارک الله احسن قرار گیرد .[1]بیشتر قاریان ایرانی به دنبال فراگیری نغمات زیبا و ترکیب این نغمات می باشند غافل از اینکه :
خانه از پای بست ویران است    خواجه در بند نقش ایوان است
تمرين صدا جهت زيبايي صوت امري است كه نياز به سالها ممارست دارد و جز عده اي كه استعداد ذاتي صدا را دارند، ديگران براي زيبايي صداي خود نيازمند سالها تمرين روزانه هستند. . اما با كمك يك روش نوين عملي مي توان در مدت زمان كمي شاهد تقويت صوت خود باشيم.صداسازی مهمترین رکن آموزش قرائت است . بسیاری از مدرسین از این امر مهم غافلند. بسیاری دیگر نیز در آموزش این بخش مهم ، ناوارد و نادرست عمل میکنند . صدا سازی به تعبیر خیلی صحیح ساختن صدا به منظور خارج ساختن صحیح و مطلوب آن است . بیشتر افراد هنگام قرائت صدا را به صورت نادرست خارج میکنند . صدا ازهنگام تولید تا خروج از دهان در همه وضعیتها باید بر روی آن کار شود و صدا سازی همین است . تنفس قبل از آواز مهم بوده و اصطلاحا باید شکمی باشد . تارهای صوتی قبلا باید به خوبی پرورانده شده باشد و دارای قدرت کافی باشد . شکل دهان ، زبان و لبها(به خصوص باز شدگی آنها)خیلی مهم است.در این مقاله برآنیم تا یادآوری کنیم قبل از هر آموزش نغمات ودستگاههای قرائت قرآن ابتدا صدا سازی وآماده سازی حنجره به روشهای نوین وصحیح انجام شود .اینجانب به عنوان یک خواننده هر گاه شاهد قرائت دانش آموزان بوده ام به این نکته پی بردم که هنوز این قاری توانایی حنجره ی خود را نمیشناسد هنوز صدایش آماده نیست یا خارج از محدوده صدایی اش می خوانند که این عوامل به همراه استرس زمان اجرا باعث بروز بیماریهای حنجره خواهد شد لذا برخود واجب دانستم تا تجربیات خود را در زمینه صدا سازی قبل از اجرادر اختیار مربیان محترم قرار دهم تا کمکی به تمام متولیان اشاعه ی فرهنگ قرآنی به روش صحیح شود ان شاءالله .آنچه در اين مقاله آورده شده، براي كساني است كه مي‌خواهند صداي خود را در چارچوب هنري پرورش دهند و بهره‌اي از زيبايي صدا داشته باشند. که به زبان ساده همچنين فرصت مناسبي را براي علاقه‌مندان به قرائت قران فراهم مي‌نمايد تا به دريافت ملموس و بهتري از اين مقولات رسيده و در درك دستگاههای قرائت به دريافت بهتري دست يابند.    [2]                                                                                                   صداي خواننده با تمرينات پيگير و كنترل دائمي تنفس و با كمك معلمي باتجربه، زيبا و پ‍ُرطنين مي‌شود. اما در هر حال يك معلم خوب و دلسوز تنها مي‌تواند بيست درصد آنچه را كه لازم است به هنرجو انتقال دهد، بقيه مطالب را بايد خود هنرجو بياموزد.در این مقاله سعی برآن است تا قدم به قدم به قاریان محترم آموزش دهیم تا با توانایی حنجره ونحوه ی استفاده صحیح وپرورش درست حنجره بتوانند صدایی دلنشین بدور از زیان آوری به حنجره خود گام بردارند .امید است مقبول افتد .
درس اول شناخت صوت:
الف:  صدا
صدا فرکانسی است قابل شنیدن .صدا در نتیجه ارتعاش یک جسم تولید می شود و در محیط مادی مانند هوا یا آب به صورت موج انتشار می یابد و به گوش ما می رسد و ما در دستگاه شنوایی مان آن را با فرایندی فیزولوژیک درک می کنیم.
صدا را معمولا به دو دسته کلی موسیقایی و غیر موسیقایی تقسیم می کنند.
معیارهای شناخت صدای زیبا:
1): اولین معیار زیبا شناسی صدا داشتن طنین و رنگ زیبا (شخصیت صوتی) است.صدایی که رنگ و طنین (وجه تمایز دو صدا با فرکانس و بلندی یکسان را طنین یا رنگ صدا گویند) آن زیبا نباشد حتی در صورت برخورداری از معیارهای دیگر صوت چندان جاذبه و تأثیری نخواهد داشت.
2): صدای خوب باید وسعت مناسبی داشته باشد.معمولا وسعت مناسب صدا در حدود دو اکتاو یعنی 12 پرده است.
3): صدای خوب صدایی است که امتداد داشته باشد.امتداد صوت یعنی کشش یکی از درجات صوتی بدون این که صدا فالش شود.این معیار در درجات صوتی بالا ارزش واقعی خود را نشان می دهد.
4): بلندی صدا معیار دیگری است که در صداشناسی معمولا مورد توجه قرار می گیرد.بلندی صدا را     می توان متناسب با حجمی از فضا دانست که صدا اشغال می کند.
ب: طول موج :
جسم مرتعش هر تناوب کامل را در مدت زمانی مشخص انجام می دهد.این طول تجسم دیگری از بسامد است یعنی هر چه کوتاهتر باشد صدا زیر تر و هر چه بلندتر باشد بم تر خواهد بود.بنابراین هر چه فرکانس صوت بیتر باشد صدا زیرتر است و هر چه فرکانسصوت کمتر باشد آن صدا بم تر است.گوش انسان قادر است از فرکانس 20هرتز تا تقریباً 20000 هرتز را بشنود.این محدوده را محدوده فرکانسی قابل شنیدن می گویند.صحبت معمولی آقایان حدوداً در محدوده 100 هرتزی و صحبت معمولی خانمها در محدوده 200 هرتزی انجام می شود.می توان گفت که ارتفاع صوت خانمها معمولا دو برابر ارتفاع صوت آقایان است.گوش انسان در تشخیص ارتفاع فوق العاده حساس است بطوری که تغییر 1 تا 2 هرتز را بخوبی تشخیص می دهد.
تولید صدای انسان منحصرا به وسیله حنجره نیست بلکه ارتعاشات دیگری که از راه تشدید در حفره های مختلف تولید می شود بر آن افزوده می شود.صوتهای بم را با ارتعاش جدارهای سینه همراه است و به همین دلیل اغلب آنرا صدایی که از سینه بیرون می آید نام نهاده اند.صوتهای زیر در حفره بالای حنجره تشدید می شوند و بدین جهت انرا صدایی که از سر می آید می نامند.آنچه تاکنون گفته شد مربوط به صدای آواز است.درکلام اهمیت حفره های بالای حنجره از خود حنجره بیشتر می شود.درصداهای آهسته و در گوشی صوت حنجره ای تقریباً بطور کامل از بین می رود و جای خود را به صوتهای حفره دار می دهد.کلام از صوتهای حقیقی مرکب تشکیل می شود که حروف صدادارهستند و صداهای بین آنها که حروف بی صدا نامیده می شوند.در مبحث ارتفاع صوت به دو موضوع طبیعت و گستره صوت باید اشاره کرد.[3]
1 – طبیعت صوت : طبیعت صدای انسانها به سه صورت بم و توسط و زیر می باشد.برای شناختن نوع طبیعت صوت هر کس باید به حرف زدن عادی او دقت نمود تا به میزان بم و زیر بودن صوت او واقف شد.البته برای شناخت طبیعت صوت نیاز به تمرین و فعالیت علمی است.بنابه گفته دانشمندان آواشناس،زیر و بمی صوت به تعداد ارتعاشها در ثانیه که تواتر یا بسامد نامیده می شود بستگی دارد.طبقه بندی صوت انسانها از صوت بم مردان شروع می شود و به صوت زیر زنان ختم می یابد و در حقیقت هرچه صوت بم تر باشد فرکانس آن پایین تر و هر چه زیرتر باشد فرکانس آن افزایش می یابد.ارتفاع صوت آلتو از تنور هم زیرتر است.صوت پسران قبل از سن بلوغ در طبقه صوت کودکان و زنان است و پس از بلوغ به طبقه صوت مردان منتقل می شود.البته استثنائات در این تقسیم بندی خللی ایجاد نمی کند.
تقسیم بندی صوت کودکان و زنان[4]
صوت زیر (سپرانو)
صوت متوسط (متسوسپرانو)
  صوت بم (آلتو)
تقسیم بندی صوت مردان
 صوت زیر (تنور)
صوت متوسط (باریتون)
صوت بم (باس)
 
ج:استعدادهای صوت:
براي شناخت صدا، ابتدا بايد با استعدادهاي صوتي آشنا شد كه در اينجا برخي از آنها را توضيح مي‌دهيم.
طنين
طنين، پژواك و پيچش صوتي در دستگاه تكلم است كه هر چه بيشتر و بهتر باشد، صداي زيباتري به گوش خواهد رسيد. طنين از استعدادهاي خدادادي صداست و نسبت به صداهاي مختلف فرق مي كند و با تمرين   مي توان آن را به كمال رساند، مگر صدايي كه ازاين استعداد اصلاً بهره اي نداشته باشد.گاهي استفادة ناصحيح از صوت، اين استعداد الهي را تباه مي سازد يا كارآيي اش راكم مي نمايد؛ مثلاً افرادي كه در حين تلاوت صدايشان را حبس مي كنند يا به اصطلاح « صدايشان را مي گيرند » مانع ظهور كامل طنين صدايشان مي شوند.
در ميان قاريان مصري نيز چنين افرادي ديده مي شوند و در نتيجه كساني هم كه از ايشان تقليد مي كنند، ناخودآگاه صدايي بدون طنين ايجاد مي نمايند. پس براي كارآيي بيشتر طنين صوتي، هرگز نبايد صدا را حبس كرد. البته فرق هنر قرائت با هنر آواز اين است كه در هنر قرائت، به واسطه رعايت قواعد تجويدي، بطور طبيعي صداي قاري كنترل شده خارج مي شود و لاجرم مقداري از صدا حبس خواهد شد، منتها اين حبس صدا منافاتي با بروز كامل طنين صوتي ندارد اما حبس صوتي كه بيش از اين باشد باعث لطمه زدن به طنين مي شود.
انعطاف
ميزان انعطاف صدا از قدرت تحرير و مهارت در تغيير پرده هاي صوتي به دست مي‌ آيد. به اصطلاح، صدايي كه تحريرش بيشتر است از انعطاف بيشتري برخوردار است و صدايي كه تحرير كمي دارد انعطاف آن محدود مي باشد و براي تكامل آن تمرين و ممارست وسيله خوبي است
يكي از استعدادهاي صوتي كه از نعمتهاي عالي حضرت حق مي باشد، تحرير صوتي است. مهمترين عامل زيبايي صوت و قرائت، تحرير است. تحرير صوتي، انسان را به اعجاب وا مي دارد و متوجه عظمت خالق مي كند. از دو تار صوتي چنان تحرير زيبايي خلق مي شود كه قابل مقايسه با صداي هيچ سازي نيست و به مراتب از آنها زيباتر است. بطور كلي، تحرير مبين احساسات و حالات روحي قاري است. چه زيبا فرمود حضرت استاد كه: «تحرير ناله دل است به شرط آنكه قاري قرآن صاحب دل باشد
قدرت تحريري صوت بسته به نوع صدا فرق مي كند؛ مثلاً در صداهاي باس (بم) قدرت تحريري كمتر است و در صداهاي تنور و باريتون، بيشتر است. تحرير انواع مختلفي دارد، مانند: تحريرهاي پيوسته يا گسسته و يا تركيبي از هر دو.
قاريان قرآن بايد بكوشند تا اين استعداد صوتي را كامل نمايند و با دقت از آن استفاده كنند تا بي اراده و ناهماهنگ ظهور نكند و از تحريرهايي كه غير قرآني است پرهيز نمايند.[5]
قدرت و احاطه صوتي
از ديگر استعدادهاي صوت، قدرت و احاطه آن است. منظور از احاطه صوتي «ميزان اشغال فضا به هنگام خروج صوت» است؛ يعني مقدار فضايي كه صوت در هنگام خروج از دستگاه تكلم بدون هيچ وسيله كمكي فرا مي گيرد. بالطبع اين قدرت و احاطه صدا مانند بقيه ويژگيهاي صوتي در صداهاي مختلف فرق مي كند. در يك صدا كم است در صداي ديگر حد متوسط را داراست و در صدايي زياد مي باشد.
تحریر:
صوتی آهنگین و خالی از حروف است که از حنجره انسان صادر شده و در حین اجراء آن،هوا هنگام عبور ،بوسیله ماهیچه های سوتی قطع و وصل می شود.نوسانات صوتی منظم و سازواره که از حنجره انسان صادر می شود .تحرير مبين احساسات و حالات روحي قاري است. چه زيبا فرمود حضرت استاد كه: «تحرير ناله دل است به شرط آنكه قاري قرآن صاحب دل باشد.» قدرت تحريري صوت بسته به نوع صدا فرق مي كند؛ مثلاً در صداهاي بم قدرت تحريري كمتر است و در صداهاي زير، بيشتر است. تحرير انواع مختلفي دارد، مانند: تحريرهاي پيوسته يا گسسته و يا تركيبي از هر دو[6]
درس دوم:ژست بدن در حین خواندن
خواندن دو حالت داره یا ایستاده و یا نشسته.
همیشه در هنگام صداسازی باستید – طوری که احساس راحتی کنید – خیلی خوب و ریلکس و عادی باستید و اصلاً ژست رسمی نگیرید.به هیچ کدوم از اندامتان فشار نیاورید و نکته ی مهم اینکه برخلاف تصور برخی دوستان که میگویند باید شکمتان را به طرف داخل فشار دهید این اصلاً کار درستی نیست و شما باید حتی اگر کمربندی دارید که به شکمتان فشار می آورد آن را باز کنید – یعنی به هیچ کدام از اندامتان به خصوص شکم فشار نیاورید.
حالت سروگردن در روش ایستاده :
به سمت مقابل نگاه کنید و سرتان را بیش از حد بالا نیاورید و بیش از حد هم پایین نیاورید – یعنی سر خیلی راحت به طرف مقابل نگاه کند.و همینطور سر را به طرف چپ و راست هم نچرخانید و فقط صاف نگه دارید...!دقت کنید – اگرسرتان را به هر طرفی (بالا-پایین-چپ و یا راست) بچرخانید صدایتان به مقدار قابل توجهی تغییر میکند !
حالت نشسته :
تمام نکاتی که در حالت ایستاده گفته شد را باید در این وضعیت هم رعایت کنیم – یعنی راحت بودن و فشار نیاوردن به اندام ها به خصوص شکم و همینطور سر و گردن را به طوری که در حالت ایستاده گفتیم ، نگه دارید.
اما در حالت خواندن نشسته یک نکته هست و آن اینکه باید روی صندلی بشینید و ستون فقراتتان زیاد قوس بر ندارد – یعنی رو صندلی لم ندهید – راحت باشید اما خودتان راولو نکنید !!!!
و پاهایتان را روی پایه هایی که زیر اکثر صندلیهاست قرار ندهید چرا که که اگر پاهایتان رابه طرف صندلی بیاورید در اصل همین پاها به شکمتان فشار می آورد .یعنی شما باید پاهایتان رااز صندلی جدا کنید و بگذاریدبر روی زمین بطوری که شکم با پاهایتان زاویه ی 90 درجه نسازد– بلکه شکم باید با پاهایتان   زاویه ی باز بسازد و پا نباید به شکم فشار بیاورد.
اگر هنگام تمرینات قرائت قرآن مجبورید که چهار زانو بنشینید باید به یادداشته باشید که در این حالت نیز ششها باید در حالت طبیعی خود قرارگیرند.هنگام چهار زانو نشستن باید گودی کمر به پشتی تکیه داده شود نه وسط کمر. زمانی که گودی کمر تکیه داده شد نوبت به تنظیم قوز کمر خواهد بود. قاری نباید اصطلاحاً سیخ بنشیند. نباید خیلی قوز کند. باید حالت طبیعی باشد و بتواند راحت تنفس کند. هنگان تنفس بدن نباید تکان بخورد. در بعضی از دوستان دیده می شود که هنگام تنفس به کنار یا به بالا حرکت می کنند که این کار از نظر حرفه ای اشتباه است
حالت دهان:
باز شدگی لبها
میزان باز شدگی لبهابسیارمهم است .دراغلب هنر آموزان یک احساس نادرست ضمنی وجود دارد و آن این است که اگر لبها باز شود ، قیافه ،مضحک به نظر می آید . یک احساس نادرست و اشتباه . صوت تولید شده باید به خوبی و با قدرت و شدت مطلوب از دهان خارج شود و تنگی لبها اجازه این خروج را نمیدهد و صدا خفه و گنگ و بد خارج می شود . برای یک هنر آموز که بخواهد از روش غلط خود که در آن لبها کم باز میشوند اجتناب کند کار دشوار است . زیرا دوری از عادت به کاری ، در آواز بسیار سخت است . میزان باز شدگی لبها در افراد ، مختلف است ولی یک تمرین خوب برای اینکه هنر آموز به بازشدگی مناسب لبها برسد این است که اولا وقتی با لبهای بسته میخواند به تدریج لبها را باز کند. در این حالت احساس اینکه صدا به وضوح بهتر خارج می شود امری بدیهی است .
ثانیا در حالت مطلوب باید در برابر آینه با انگشت شصت این میزان سنجیده شود و همیشه سنجش این مقدار تا رفع شدن مشکل ادامه یابد. در افرادی که مشکل حادتر بوده و حل نمیشود استفاده از یک چوب پنبه برای قرار دادن بین دندانهای بالا و پایین و خواندن در این حالت توصیه می شود . در خلال این تمرین هنر جو باید سعی کند پس از مدتی چوب پنبه را از بین دندانها خارج ساخته و لبها را در همان حالت نگهدارد و آواز بخواند و تحریر بزند و مواظب باشد که لبها تنگ نشود .
یکی دیگر از اشتباهاتی که ممکن است هنرآموزان در آن دچار مشکل و تردید شوند دیدن تصویر خوانندگانی است که با دهانی نه چندان باز و یا به عبارتی با لبهای تقریبا بسته آواز میخوانند و سعی به تقلید از آنها دارند . نمونه اش اساتید برجسته مصری . در اینجا باید متذکر شد که اینگونه اساتید از روشهای دیگری که مربوط به جوف دهان است استفاده میکنند و روشی که به هنر جویان اکیدا توصیه می شود همان است که ذکر شد.
قرائت به روشهای غلط باعث دو مشکل اساسی می شود . اولی اینکه عادتی غلط به وجود می آید که ترک آن بسیار دشوار می باشد . دوم اینکه تمرین ها نتیجه بخش نخواهد بود
 


[1] - رجب نژاد، محمد رضا. نگرشي به مباني فقهي موسيقي.ص 66 انتشارات عابديني. چاپ اول. تابستان 1379
[2] - نرم افزار المائده ي 2. انتشارات پيغام نور رايانه
[3] -  طباطبايي، محمود ،آناتومي سر و گردن .ص 11. انتشارات ايران ارشاد.تهران 84
[4] - تهراني، ابراهيم ميرزا مهدي. مباني موسيقي قرائت قرآن کريم. ص 76.نشر زلال. بي جا. چاپ اول. 1374
[5] -  مسگری جواد وحسین دهقانی، نغمه وحی 1و2.ص32.
 
[6] - عربي القباني، محمد. صوت و لحن در قرآن کريم. ترجمه ي محمد حسين ملک زاده. ص23. انتشارات مؤسسه ي فرهنگي - انتشاراتي حضور. قم. چاپ اول. پاييز 1377


درباره وبلاگ

به وبلاگ من خوش آمدید
آخرین مطالب
پیوندهای روزانه
نويسندگان


ورود اعضا:

نام :
وب :
پیام :
2+2=:
(Refresh)

خبرنامه وب سایت:

برای ثبت نام در خبرنامه ایمیل خود را وارد نمایید




آمار وب سایت:  

بازدید امروز : 20
بازدید دیروز : 50
بازدید هفته : 20
بازدید ماه : 1821
بازدید کل : 36046
تعداد مطالب : 9
تعداد نظرات : 32
تعداد آنلاین : 1